नेपालबाट विदेशिने युवाको संख्या वर्षेनी बढिरहेको छ। उच्च शिक्षा, रोजगारी र राम्रो भविष्यको खोजीमा हजारौं युवा दैनिक रूपमा देश छाडिरहेका छन्। वैदेशिक रोजगारीले धेरै परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्न योगदान पुर्याएको यथार्थलाई नकार्न सकिँदैन। विप्रेषणले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई पनि ठूलो टेवा दिएको छ। तर जब देशका ऊर्जाशील, शिक्षित र उत्पादनशील युवा ठूलो संख्यामा बाहिरिन थाल्छन्, त्यसले केवल आर्थिक होइन, सामाजिक र राष्ट्रिय भविष्यसँग सम्बन्धित गम्भीर प्रश्न पनि उठाउँछ।
नेपालमा युवाले अवसर नपाएको गुनासो नयाँ होइन। शिक्षित युवाले आफ्नो योग्यता अनुसारको रोजगारी पाउन सकिरहेका छैनन्। सरकारी सेवामा सीमित अवसर, निजी क्षेत्रमा अस्थिर रोजगार, उद्योग–व्यवसायको सुस्त विस्तार र कृषि क्षेत्रको घट्दो आकर्षणले धेरै युवालाई विदेश नै एकमात्र विकल्पजस्तो लाग्न थालेको छ। यही कारण गाउँदेखि सहरसम्म युवाको उपस्थिति घट्दै गएको छ भने उत्पादनशील उमेरका नागरिक विदेशिने क्रम निरन्तर बढिरहेको छ।
मधेश प्रदेश र विशेषगरी रौतहटजस्ता जिल्लामा यो समस्या अझ स्पष्ट देखिन्छ। धेरै गाउँमा वृद्धवृद्धा, महिला र बालबालिका मात्र बसोबास गरिरहेका छन्। खेतीपाती गर्ने युवा विदेशमा छन्। स्थानीय सीप, श्रम र सिर्जनशीलता विदेशमा खर्च भइरहेको छ। यसले गाउँको सामाजिक संरचना, कृषि उत्पादन र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत कमजोर बनाएको छ। परिवार आर्थिक रूपमा केही सुदृढ भए पनि सामाजिक रूपमा टुटफुट, मानसिक तनाव र बालबालिकाको उचित अभिभावकत्वको अभावजस्ता समस्या बढिरहेका छन्।
सबैभन्दा ठूलो प्रश्न के हो भने, युवाले देशमै किन भविष्य देख्न सकिरहेका छैनन्? यसको उत्तर खोज्दा बेरोजगारी मात्र होइन, नीति निर्माणको कमजोरी, लगानीमैत्री वातावरणको अभाव, भ्रष्टाचार, सुस्त प्रशासन र उद्यमशीलतालाई पर्याप्त प्रोत्साहन नदिनुजस्ता कारणहरू पनि देखिन्छन्। युवाले आफ्नो सीप र मेहनतको उचित मूल्य पाउने वातावरण नबनेसम्म विदेशप्रतिको आकर्षण कम हुने सम्भावना न्यून छ।
युवा पलायन रोक्ने उपाय भाषणले मात्र सम्भव छैन। उत्पादनमूलक उद्योग स्थापना, कृषि आधुनिकीकरण, पर्यटन, सूचना प्रविधि र साना तथा मझौला उद्यमलाई प्राथमिकता दिई रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ। सीपमूलक शिक्षालाई विद्यालय र कलेजसँग जोड्नुपर्छ। नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न चाहने युवालाई सहुलियतपूर्ण ऋण, प्राविधिक सहयोग र बजार पहुँच उपलब्ध गराउन सके धेरैले आफ्नै देशमा सम्भावना खोज्नेछन्।
त्यसैगरी, वैदेशिक रोजगारीलाई पनि सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउन आवश्यक छ। विदेश जाने युवालाई सीप, भाषा र कानुनी प्रक्रियाबारे पर्याप्त जानकारी दिनुपर्छ। श्रम सम्झौताको प्रभावकारी कार्यान्वयन, श्रमिकको सुरक्षा र विदेशबाट फर्किएका युवाको पुनःस्थापनाका कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनु राज्यको दायित्व हो। विदेशबाट सिकेको ज्ञान, सीप र पूँजीलाई देशको विकासमा उपयोग गर्ने नीति पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
युवा कुनै पनि राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हुन्। उनीहरूलाई केवल श्रमिकका रूपमा विदेश पठाएर मात्र समृद्ध नेपालको सपना पूरा हुन सक्दैन। उनीहरूलाई देशभित्रै अवसर, सम्मान र भविष्यको भरोसा दिन सकियो भने उनीहरूको ऊर्जा उद्योग, कृषि, शिक्षा, प्रविधि र नवप्रवर्तनमा प्रयोग हुनेछ। यही शक्ति नै नेपालको आर्थिक रूपान्तरणको आधार बन्न सक्छ।
अब सरकारले युवा पलायनलाई केवल तथ्यांकका रूपमा होइन, राष्ट्रिय विकासको चुनौतीका रूपमा लिनुपर्छ। युवाको सपना विदेशसँग होइन, आफ्नै देशको सम्भावनासँग जोड्ने वातावरण निर्माण गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो। जब देशले आफ्ना युवालाई विश्वास, अवसर र सम्मान दिन सक्छ, तब मात्र समृद्धि, आत्मनिर्भरता र दिगो विकासको लक्ष्य प्राप्त गर्न सकिन्छ। अन्यथा, गाउँ र सहर रित्तिने, उत्पादन घट्ने र भविष्यको जनशक्ति विदेशमै सीमित हुने अवस्था झन् गहिरिँदै जानेछ। नेपाललाई सक्षम बनाउन सबैभन्दा पहिले नेपाली युवालाई आफ्नै भूमिमा सम्भावना देखाउने समय अब आइसकेको छ।
